ભૂખ હડતાળ પર ઊભો થયો કાનૂની સવાલ
નવી દિલ્હીના જંતર-મંતર ખાતે સામાજિક કાર્યકર સોનમ વાંગચુકને ભૂખ હડતાળ દરમિયાન દિલ્હી પોલીસે હોસ્પિટલમાં ખસેડ્યા બાદ સમગ્ર દેશમાં ચર્ચા શરૂ થઈ છે. સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે શું સરકાર કે પોલીસ કોઈ વ્યક્તિને તેની ઇચ્છા વિરુદ્ધ ભૂખ હડતાળ પરથી હટાવી શકે? આ પ્રશ્નનો જવાબ ભારતીય બંધારણ અને વિવિધ અદાલતોના ચુકાદાઓમાં સમાયેલો છે.
હાઈકોર્ટનું વલણ શું છે?
દિલ્હી પોલીસનું કહેવું છે કે વાંગચુકને હોસ્પિટલ ખસેડવાની કાર્યવાહી હાઈકોર્ટના નિર્દેશોને અનુરૂપ કરવામાં આવી હતી. અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે જો ઉપવાસને કારણે વ્યક્તિનું જીવન જોખમમાં મુકાય તો સરકાર તેની સુરક્ષા માટે હોસ્પિટલમાં દાખલ કરી શકે છે. જોકે, જો દર્દી સંપૂર્ણ સભાન હોય તો તેની મરજી વિરુદ્ધ તેને ગ્લુકોઝ, દવા અથવા અન્ય સારવાર આપવાની કાનૂની મર્યાદાઓ પણ છે.
સુપ્રીમ કોર્ટના મહત્વના ચુકાદા
ખેડૂત નેતા જગજીત સિંહ દલેવાલના કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે સરકારને જીવન બચાવવાની ફરજ યાદ અપાવી હતી, પરંતુ સાથે જ શાંતિપૂર્ણ વિરોધ કરવાનો નાગરિકનો અધિકાર પણ જાળવવાનો ભાર મૂક્યો હતો. બીજી તરફ, બાબા રામદેવના 2011ના રામલીલા મેદાન કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે મધ્યરાત્રિના પોલીસ બળપ્રયોગની કડક ટીકા કરી હતી અને જણાવ્યું હતું કે શાંતિપૂર્ણ વિરોધ પર બળનો ઉપયોગ લોકશાહી મૂલ્યોને અનુરૂપ નથી.
ઇરોમ શર્મિલા કેસથી મળેલો મહત્વનો સંદેશ
2016માં ઇરોમ શર્મિલાના કેસમાં અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે કોઈ કાયદાના વિરોધમાં કરાયેલ આમરણાંત ઉપવાસને આપમેળે 'આત્મહત્યાનો પ્રયાસ' ગણાવી શકાય નહીં. અદાલતે માન્યું હતું કે આ પ્રકારનો ઉપવાસ રાજકીય અસંમતિ વ્યક્ત કરવાનો અહિંસક માર્ગ છે.
કાનૂની નીચોડ શું કહે છે?
ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 19 હેઠળ દરેક નાગરિકને શાંતિપૂર્ણ વિરોધ કરવાનો અધિકાર છે, જ્યારે અનુચ્છેદ 21 જીવનના અધિકારની ગેરંટી આપે છે. એટલે સરકાર વ્યક્તિને માત્ર વિરોધ કરવા બદલ બળજબરીથી હટાવી શકતી નથી. પરંતુ જો તબીબી રીતે જીવનને ગંભીર જોખમ ઊભું થાય તો સરકાર હોસ્પિટલમાં ખસેડી શકે છે. જોકે આ કાર્યવાહીનો હેતુ જીવન બચાવવાનો હોવો જોઈએ, વિરોધ દબાવવાનો નહીં.