વિશ્વની ફાર્મસી બન્યા છતાં APIમાં ચીન પર ભારે નિર્ભરતા

ભારત આજે દુનિયાના 200થી વધુ દેશોમાં દવાઓની નિકાસ કરે છે અને વેક્સિન ઉત્પાદન ક્ષેત્રે પણ અગ્રણી દેશોમાં સ્થાન ધરાવે છે. તેમ છતાં દવા બનાવવાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઘટક API (Active Pharmaceutical Ingredient) માટે ભારત હજુ પણ મોટા પ્રમાણમાં ચીન પર આધાર રાખે છે. નીતિ આયોગના મૂલ્યાંકન મુજબ આ નિર્ભરતા લાંબા ગાળે દેશની આરોગ્ય સુરક્ષા અને અર્થવ્યવસ્થા માટે મોટું જોખમ બની શકે છે.

ભારતીય ફાર્મા ઉદ્યોગ ઝડપથી વધી રહ્યો છે

ભારતીય ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગનું કદ સતત વધી રહ્યું છે. વર્ષ 2023-24 દરમિયાન ઉદ્યોગનું મૂલ્ય લગભગ 50 અબજ ડોલર સુધી પહોંચ્યું છે અને 2030 સુધીમાં તે 130 અબજ ડોલર સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે. ભારત વોલ્યુમના આધારે વિશ્વમાં ત્રીજા ક્રમે છે, પરંતુ મૂલ્યના આધારે હજુ પણ પાછળ છે કારણ કે દેશ મુખ્યત્વે સસ્તી જેનરિક દવાઓનું ઉત્પાદન કરે છે જ્યારે પેટન્ટેડ અને હાઈ વેલ્યૂ દવાઓનું ઉત્પાદન મર્યાદિત છે.

APIમાં ચીનની મોનોપોલી ભારત માટે કેમ ચિંતાજનક છે?

દવાની અસરકારકતા માટે જવાબદાર મુખ્ય ઘટક API કહેવાય છે. ભારત પોતાની જરૂરિયાતના અંદાજે 65થી 84 ટકા API ચીનમાંથી આયાત કરે છે. જો ભવિષ્યમાં વેપાર સંબંધોમાં તણાવ વધે અથવા પુરવઠામાં વિક્ષેપ આવે તો ભારતીય દવા ઉદ્યોગને મોટો ફટકો પડી શકે છે. ચીનમાં મોટા ઉત્પાદન ક્લસ્ટર, સબસિડી, ઓછી ઉત્પાદન કિંમત અને મજબૂત સપ્લાય ચેઇનને કારણે APIનું ઉત્પાદન ભારત કરતાં ઘણું સસ્તું પડે છે.

R&D અને નવી દવાઓમાં રોકાણ વધારવાની જરૂર

ભારતની સૌથી મોટી મર્યાદા એ છે કે દેશનું ધ્યાન હજુ પણ મોટા ભાગે જેનરિક દવાઓ પર કેન્દ્રિત છે. નવી દવાઓની શોધ, સંશોધન અને પેટન્ટ વિકાસમાં રોકાણ પ્રમાણમાં ઓછું છે. જો ભારતને વૈશ્વિક ફાર્મા ક્ષેત્રમાં ઉચ્ચ મૂલ્ય ધરાવતો દેશ બનવું હોય તો Research & Development, બાયોફાર્મા અને નવીન દવાઓના વિકાસમાં મોટા પાયે રોકાણ કરવું અનિવાર્ય બનશે.

PLI અને બલ્ક ડ્રગ પાર્કથી બદલાઈ શકે છે સ્થિતિ

કેન્દ્ર સરકારે APIમાં આત્મનિર્ભરતા વધારવા માટે PLI સ્કીમ, બલ્ક ડ્રગ પાર્ક, બાયોફાર્મા ક્ષેત્રમાં રોકાણ અને ઉત્પાદન માટે વિવિધ પ્રોત્સાહનો જાહેર કર્યા છે. જો આ યોજનાઓ સમયસર અને અસરકારક રીતે અમલમાં આવશે તેમજ ખાનગી ક્ષેત્ર પણ R&Dમાં વધુ રોકાણ કરશે તો આગામી પાંચ વર્ષમાં ભારત ચીન પરની નિર્ભરતા નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી વૈશ્વિક ફાર્મા મેન્યુફેક્ચરિંગ હબ બનવાની દિશામાં મજબૂત પગલું ભરી શકે છે.